ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ: ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ
Note:- ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 389 ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੋਂ 292 ਮੈਂਬਰ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ 93 ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੋਂ 4 ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕੇ 299 ਹੋ ਗਈ।
ਗਠਨ:-
ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਗਠਨ 1946 ਵਿੱਚ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸਦੇ 389 ਮੈਂਬਰ ਸਨ:
292 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ
93 ਦੇਸ਼ੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ
4 ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ (ਦਿੱਲੀ, ਅਜਮੇਰ-ਮੇਰਵਾੜਾ, ਕੂਰਗ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਥੀਆਂ:
9 ਦਸੰਬਰ 1946: ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ (ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ: ਡਾ. ਸਚਿਦਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ).
11 ਦਸੰਬਰ 1946: ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।
13 ਦਸੰਬਰ 1946: ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ "ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ" ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
26 ਨਵੰਬਰ 1949: ਸੰਵਿਧਾਨ ਪਾਸ ਹੋਇਆ।
26 ਜਨਵਰੀ 1950: ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ (ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ)।
ਮੁੱਖ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾ:
ਡਰਾਫਟਿੰਗ ਕਮੇਟੀ: ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ (ਚੇਅਰਮੈਨ)
ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਕਮੇਟੀ: ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ
ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ: ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ
ਝੰਡਾ ਕਮੇਟੀ: ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ:
ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ 2 ਸਾਲ, 11 ਮਹੀਨੇ, 18 ਦਿਨ ਲੱਗੇ।
ਕੁਲ ਖਰਚ: ≈64 ਲੱਖ ਰੁਪਏ।
24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ:
ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੂੰ "ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ, ਅਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ:
ਨਹਿਰੂ ਦਾ "ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ" ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਨਿਆਂ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਹਿਮ ਨਿਰਣੇ:
22 ਜੁਲਾਈ 1947: ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।
24 ਜਨਵਰੀ 1950: "ਜਨ ਗਣ ਮਨ" (ਰਾਸ਼ਟਰਗਾਨ) ਅਤੇ "ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ" (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ) ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਅੰਤਿਮ ਸਭਾ:
24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੈਠਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਸੰਸਦ (1952 ਤੱਕ) ਵਜੋਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਨੋਟ: ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲਿਖਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 395 ਅਨੁਛੇਦ, 8 ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ, ਅਤੇ 22 ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
2025 ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੋਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਢਾਂਚੇ (395 ਅਨੁਛੇਦ, 8 ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ, 22 ਭਾਗ) ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲਿਖਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2025 ਤੱਕ ਅਪਡੇਟਡ ਗਿਣਤੀ:
ਅਨੁਛੇਦ (Articles):
ਮੂਲ: 395 (1950 ਵਿੱਚ)
2025 ਤੱਕ: 470 ਤੋਂ ਵੱਧ (ਨਵੇਂ ਅਨੁਛੇਦ ਜੋੜੇ ਗਏ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਗਈ)।
ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ (Schedules):
ਮੂਲ: 8
2025 ਤੱਕ: 12
9ਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ (1951), 10ਵੀਂ (ਜਨਗਣਨਾ, 1985), 11ਵੀਂ (ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ, 1992), 12ਵੀਂ (ਨਗਰ ਨਿਗਮ, 1992) ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਭਾਗ (Parts):
ਮੂਲ: 22
2025 ਤੱਕ: 25 (ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ)।
ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਧਾਂ:
ਅਨੁਛੇਦ 370 (2019): ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
103ਵੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ (2019): EWS (ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ) ਲਈ 10% ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ।
101ਵੀਂ ਸੋਧ (2017): GST (ਗੁਡਸ ਐਂਡ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਟੈਕਸ) ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ:
470+ ਅਨੁਛੇਦ, 12 ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ, 25 ਭਾਗ।
126 ਸੋਧਾਂ (2025 ਤੱਕ) ਪਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ 105-110 ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ (ਕੁਝ ਸੋਧਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)।
ਨੋਟ: ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ "ਜੀਵੰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ (ਨਿਆਂ, ਸਮਾਨਤਾ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ) ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
No comments: